Araştırma Sorusu ve Veri Toplama

Yemekten önce ailenden bir büyükle parka indiniz. Akşam parkta olan 8 kişiye aynı soruyu siz de sordunuz. Böylece elinizde üç vakit oldu: sabah, okul çıkışı ve akşam.

Aşağıdan bir vakit seç ve "Sor" düğmesine bas. Cevaplar o vakit parkta olanlardan gelir. Sonra öbür vakitleri de dene.

Her seferinde kimlerin cevap verdiğine bak. Simgelerin hangi yaşı gösterdiği, çetelenin hemen üstünde yazıyor.

Duyuru 10–14 yaş arasındaki çocukları soruyordu. Hangi vaktin çetelesinde bu yaştaki çocuklar var?

Sabah parkta çoğunlukla küçük çocuklar ve yanlarındaki yetişkinler vardı. Okul çıkışı ise parkta çoğunlukla 10–14 yaş arasındaki çocuklar vardı. Aynı soru, cevapların kimden geldiğine göre başka bir çetele verdi.

Aynı şey çok ünlü bir olayda da yaşandı. 1936'da ABD'de bir seçim yapıldı ve iki aday yarıştı. Seçimden önce Literary Digest adlı ünlü bir dergi, kimin kazanacağını bulmak istedi.

Dergi yaklaşık 10 milyon kişiye kart gönderdi. Yaklaşık 2,4 milyon kişi kartı doldurup geri yolladı. Dergi kartları saydı ve kimin kazanacağını açıkladı.

Dergi yanıldı. Seçimi öbür aday büyük farkla kazandı. George Gallup adlı bir anketçi ise yalnızca 50.000 kadar kişiye sordu ve kazananı doğru bildi.

Dergi 2,4 milyon cevap topladı ama yanıldı. Önemli olan kaç cevap topladığın değil, cevapların kimden geldiği.

Peki ne sormalı? Deniz salı günü okul çıkışı parktaki 8 çocuğa defterindeki dört sorunun dördünü de sordu. Defterine aklına gelen her soruyu yazmıştı; hepsi işe yaramadı.

Aşağıdaki dört soruyu sırayla sor. Her seferinde çeteleye bak.

Hangi sorunun çetelesi muhtarlığa götürülecek bir şey söylüyor? Hangisinde aynı şeyi anlatan cevaplar ayrı satırlara dağılıyor?

Bu dört soru tek tek kişilere soruldu. Bir kişiye sorulan soruya anket sorusu denir.

"Park gece kaçta kapanıyor?" sorusuna herkes "gece yarısı" dedi. Bu sorunun tek bir cevabı var; girişteki tabelaya bakmak yeter.

"Parkı sever misin?" sorusunun çetelesi ise altı satıra dağıldı. "Bazen" diyen ile "fena değil" diyen aynı şeyi mi söylüyor? Bunu çeteleden anlayamazsın.

Deniz'in asıl merak ettiği soruyu ise hiçbir çocuğa sormadı: Bu yaştaki çocuklar en çok hangisini istiyor? Cevabını, tek tek cevapları toplayıp sayarak bulacağın soruya araştırma sorusu denir.

İyi bir araştırma sorusunda ne öğrenmek istediğin ve neyi sayacağın bellidir. Cevabı veri toplayarak bulunur. Topladığın cevaplar da birbirinden farklıdır.

Aşağıda okul çıkışındaki 8 çocuğun iki çetelesi var.

"Hangisi konsun?" sorusunun cevapları birer addı: pota, salıncak, kaykay rampası. Bu tür veriye kategorik veri denir. Çetelede hangi cevabın kaç kez geldiğini sayarsın, ama cevabın kendisi bir addır.

"Kaç gün geldin?" sorusunun cevaplarının kendisi ise sayıydı: 2, 3, 4, 5. Bu sayılar bir miktarı anlatır. Bu tür veriye nicel veri denir.

Ders kitabında bunun adı nicel (kesikli) veridir. Kesikli, sayarak bulunan demektir: 3 gün olur, 3,5 gün olmaz.

Salı gecesi Deniz bir plan yazdı. Veri toplamadan önce yapılan bu hazırlığa plan denir.

Önce kime soracağını yazdı: mahallemizdeki 10–14 yaş arasındaki çocuklara. Parka gelmeyen çocuklar da bunların içinde.

Sonra nerede ve ne zaman soracağını yazdı. Mahalledeki bu yaştaki çocukların neredeyse hepsi Deniz'le aynı ortaokula gidiyor. Deniz çarşamba teneffüsünde okulda soracak. Cevapları da çeteleye yazacak.

Nasıl toplayacağını da düşündü. Sorarak toplamaya anket denir. Sormadan, görüp sayarak toplamaya gözlem denir. Bazen de başkasının topladığı veriye bakarsın; buna hazır veri denir.

Çarşamba sabahı Deniz anket kâğıdını hazırladı. Kâğıt aşağıda.

Herkesin parka ne kadar sık geldiğini de sormak istiyordu, ama iki soru arasında kararsız kaldı. Sonunda ikisini de kâğıda yazdı.

Teneffüste mahallede oturan 20 çocuğa sordu. Aşağıda bu iki soruyu sen de 20 kişiye sor.

Hangi sorunun çetelesi düzgün dizildi? Hangisinde aynı şeyi anlatan cevaplar ayrı satırlara düştü?

Aşağıda "bazen" diyen 5 kişinin geçen hafta kaç gün geldiği var. İkisi hiç gelmemiş, biri 3 gün gelmiş. Aynı söz farklı şeyler anlatıyor. "Kaç gün?" sorusunda ise herkes aynı şeyi sayıyor.

İyi bir anket sorusunu herkes aynı biçimde anlar ve tek bir şey sorar. Mümkünse seçenek verir: pota, salıncak, kaykay rampası gibi. İyi bir anket sorusu, araştırma sorusunun cevabını bulmaya da yarar.

Deniz cevapları iki gruba ayırdı: geçen hafta parka gelenler ve geçen hafta parka hiç gelmeyenler. "Hangisi konsun?" sorusunun cevapları aşağıda.

Önce iki grubu birlikte seç ve "Sor" düğmesine bas. Bu çetele, okuldaki 20 çocuğun çetelesidir. Sonra her grubu tek başına sor.

Okuldaki 20 çocukta hangisi öne geçti? Geçen hafta parka hiç gelmeyenler ne istiyor? Sence neden hiç gelmemiş olabilirler?

Okuldaki 20 çocuğun çetelesi tek bir grubu anlatıyor: bu yaştaki çocuklar ne istiyor? Bir grubu anlatan araştırma sorusuna betimleme sorusu denir.

Sonra iki grubu ayrı ayrı sordun: geçen hafta parka gelenler ve hiç gelmeyenler. İki çeteleyi yan yana koyunca başka bir soru sormuş oldun: Bu iki grup aynı şeyi mi istiyor? İki grubu yan yana koyan araştırma sorusuna karşılaştırma sorusu denir.

Karşılaştırma sorusunda iki grup ya da iki zaman vardır. İki gruba da sorarsın. İki zaman varsa iki zamanda da sorarsın.

Cuma sabahı Deniz muhtarlığa götüreceği kâğıdı yazıyor. Kâğıdın en üstüne araştırma sorusunu yazacak. Sen de yanında oturuyorsun.

Deniz kalemi eline aldı ve durdu: "Hangisini yazayım? Çocuklara sorduğum soruyu mu yazsam?"

Cuma günü sen ve Deniz muhtarlığa gittiniz. Deniz'in kâğıdında üç şey yazıyordu: araştırma sorusu, kime ve ne zaman sorduğu, çetele.

Okulda 20 kişiden 9'u kaykay rampası, 7'si pota, 4'ü salıncak demişti. Geçen hafta parka hiç gelmeyen 7 çocuktan 6'sı rampa istemişti.

Babaannenin listesinde çoğunlukla küçük çocuklar ve yanlarındaki yetişkinler vardı. İki listeyi toplasaydınız salıncak kazanacaktı. 1936'daki dergide olduğu gibi, sonucu cevapların kimden geldiği belirlemişti.

Deniz pota istiyordu, ama hiçbir cevabı silmedi. Kâğıda bir not da ekledi: Mahalledeki birkaç çocuk başka okula gidiyor ve onlara sorulamadı.

Muhtar kâğıdı okudu ve belediyeye gönderdi. Belediye kararını ay sonunda açıklayacak. Deniz hâlâ pota istiyor, ama artık mahallenin çocuklarının ne istediğini biliyor.

Türkiye'de her kış su kuşları sayılır. Sayım her yıl kış ortasında, ocak ve şubat aylarında yapılır. Gönüllüler ve uzmanlar göllere, sazlıklara gider ve gördükleri kuşları sayar.

Herkes her yıl aynı noktalardan ve aynı kurala göre sayar. Böylece bütün ülkenin sayıları toplanabilir ve yıllar karşılaştırılabilir. 2023 sayımında 145 alanda 2.066.758 su kuşu sayıldı.

Kuş sayımı da bir araştırmadır. Araştırma sorusu ne olabilir? Veri anketle mi, gözlemle mi toplanıyor? Aşağıdaki ipuçlarını sırayla aç.

Bunu bilen, bir karar vermeden önce doğru soruyu doğru kişilere sorar. Birisi "herkes bunu istiyor" dediğinde de "Kime, nasıl sordun?" diye sorabilir.

Evde dene: Evdekilere ya da birkaç arkadaşına tek bir anket sorusu sor. Seçeneklerini sen yaz ve çetele tut. Kimsenin adını yazma; cevap vermek istemeyeni zorlama.